Η τοπογραφία της πόλης και του νησιού της Χίου κατά την Γενουατική περίοδο.        

Η πόλη.

Οι βασικές πηγές πληροφοριών σχετικά με την τοπογραφία της πόλης και του νησιού προέρχονται από περιγραφές ταξιδιωτών και χειρόγραφα συμβολαιογραφικών πράξεων της εποχής. Η πιο δεσπόζουσα κατασκευή της πόλης ήταν το κάστρο, μέσα στα τείχη του οποίου περιλαμβάνονταν μαγαζιά, τα κτίρια της τοπικής διοίκησης και σπίτια. Η περιοχή που περιβαλλόταν από αυτές τις οχυρώσεις ονομάζονταν civitas Chii (Χιακό Άστυ) και οι περιοχές εκτός των τειχών burghi (προάστια).

Το φρούριο της Χίου (civitas Chii quarter ).

Το κάστρο είχε αρχικά χτιστεί από τους Βυζαντινούς και κατά τη διάρκεια της Γενουατικής κατάκτησης η πρώτη αυτή κατασκευή υπήρχε με το όνομα Παλιόκαστρο και το οποίο δάνεισε και το όνομα του στην περιοχή που βρισκόταν κοντά στα τείχη και στο νέο οικοδόμημα του φρουρίου κοντά στο παλιό. Το κάστρο της Χίου, όπως το ξέρουμε σήμερα, κατασκευάστηκε από το Μαρτίνο Ζαχαρία το 1329 και ονομάστηκε νέο φρούριο ή κάστρο. Αμέσως μετά την κατάκτηση του Βινιόζο το 1346, ο Δήμος της Χίου μετατόπισε πολλούς από τους Έλληνες που διέμεναν εντός του κάστρου (περίπου 200 σπίτια άλλαξαν κάτοχο), για να διευκολύνουν την εγκατάσταση Γενουατών αξιωματούχων εντός της Ακροπόλεως. Σε αντάλλαγμα στους Έλληνες προσφέρθηκαν περιουσίες στην περιοχή του Εγκρεμού με συγκεκριμένη τιμή πέρα από κάθε διαπραγμάτευση. Σύμφωνα με τις αφηγήσεις ενός περιηγητή το 1459 με το όνομα Αντρέ Θεβέτ, οι παρατηρήσεις του οποίου επαληθεύονται από τον Ιερώνυμο Ιουστινιάνη, το κάστρο της Χίου είχε τρεις πύλες εκ των οποίων δύο σώζονται σήμερα (βλέπε φωτο 15). Δυο από τις τρεις πύλες, δηλαδή αυτές που οδηγούσαν προς την πλατεία και την αγορά, άνοιγαν με πτυσσόμενες γέφυρες. Η τρίτη πύλη έβλεπε στο λιμάνι και διέθετε μια μεγάλη χτιστή γέφυρα από πέτρα και μάρμαρο, την οποία χρησιμοποιούσαν για τα εμπορεύματα που ξεφορτώνονταν κοντά στο τελωνείο. Η πύλη αυτή δε σώζεται σήμερα. Σε κάποια σημεία των τειχών, υπήρχαν πύργοι, τρεις από τους οποίους ήταν χτισμένοι πάνω από τις πύλες που αναφέρθηκαν παραπάνω. Ανάμεσα στους πύργους, ο πιο γνωστός και ο πιο συζητημένος στα γραπτά του 15ου αιώνα είναι αυτός που ήταν απέναντι στο λιμάνι (βλέπε φωτο 16).

Προς το τέλος της Γενουατικής περιόδου, όπως περιγράφεται από τον Ιουστινιάνη, το Ανώτατο Δικαστήριο βρισκόταν εκτός των τειχών σε μια πλατειά που λεγόταν  Πλατειά Ιουστινιάνη κοντά στην πλατεία που βρισκόταν το παλάτι (Μέγαρο) του Κυβερνήτη (Podesta’). Μέσα στο κάστρο υπήρχε μια φυλακή που περιλάμβανε ένα πύργο και περιβάλλοντα χώρο και το μέγαρο του Αρχιεπισκόπου. Επίσης ένα από τα πιο σημαντικά φιλανθρωπικά ιδρύματα του νησιού που προοριζόταν για τους φτωχούς ήταν το νοσοκομείο του Αγίου Αντωνίου που βρισκόταν στην περιοχή του κάστρου. Επιπλέον υπήρχαν τουλάχιστον τέσσερις εκκλησίες εντός του φρουρίου. Η σπουδαιότερη όλων ήταν αυτή που ήταν αφιερωμένη στην Παναγία (Santa Maria)  και αποτελούσε μια από τις εννιά ενοριακές εκκλησίες του νησιού, όπου πολλοί διακεκριμένοι Μαονίτες είχαν οικογενειακούς τάφους. Η συνοικία της Παναγίας εντός των τειχών (Santa Mariα) πήρε το όνομα της από την ομώνυμη εκκλησία. Εντός των ορίων της εκκλησίας της Παναγίας βρισκόταν το παρεκκλήσιο της αδελφότητας των Disciplinati. Επίσης στα πέριξ της περιοχής του κάστρου βρισκόταν και ο ναός του Αγίου Γεωργίου (μια ακόμα ενορία), που έδωσε το όνομα του σε μια ακόμα περιοχή του κάστρου, που επιβιώνει μέχρι σήμερα (βλέπε φωτο ). Ακόμα, εντός των ορίων του κάστρου υπήρχαν οι εκκλησίες του Αγίου Κυριάκου (San Domenico), του Αγίου Νικολάου (San Nicolas) καθώς και της Αγίας Αθανασίας (Santa Atanasia).

Εντός των συνόρων του Χιακού Άστυ τοποθετείται και η περιοχή Contrata mastica , όπου λάμβανε χώρα το εμπόριο της μαστίχας και βρισκόταν τα γραφεία διακίνησης της. Η συνοικία Pasqualis Jesupi  όπως αναφέρεται σε συμβολαιογραφικές πράξεις περιλαμβανόταν στις εντός των τειχών περιοχές. 

Τα περίχωρα. Οι περιοχές της πόλης εκτός των τειχών του κάστρου (Burghi).

Το κέντρο της ζωής της πόλης κατά τη διάρκεια της παρουσίας των Γενουατών στο νησί ήταν η κεντρική πλατεία που ελληνιστί μπορεί να αποδοθεί με το όνομα Πλατεία του Μεγάρου (Platea Palatii or Platea Banchorum), γιατί βρισκόταν πλησίον του Ανωτάτου Δικαστηρίου και του κυβερνητικού Μεγάρου. Η ίδια πλατεία αναφέρεται με διαφορετικά ονόματα όπως ‘Platea Curia de Bancho’, ‘Platea de Palazzo della Curia’, ‘Platea della Loggia’ etc. Η περίστυλος στοά που βρισκόταν στην κεντρική πλατεία ξεχώριζε από το κυβερνητικό μέγαρο ως κτίριο, αλλά ήταν εφαπτόμενη σε αυτό (μάλλον στο ισόγειο του κυβερνείου) και είχε τη μορφή εισόδου με σκεπή και κολώνες (portico), όπου βρισκόταν μαγαζιά. Στην αντίθετη πλευρά της κεντρικής πλατείας, βρισκόταν η Sottoriva, που ήταν ένας μακρύς και σκεπαστός δρόμος, που διέθετε μαγαζιά με διάφορα εμπορεύματα. Αναφέρεται επίσης σε συμβολαιογραφικές πράξεις και το όνομα μιας ευθείας οδού (carrubeus tectus, rectus or clausus). Δίπλα στο λιμάνι, ένα άλλο κτίριο ζωτικής σημασίας για τη διαχείριση των εισοδημάτων του νησιού, το Τελωνείο βρισκόταν κοντά ή πάνω στο βόρειο μόλο στη στενή είσοδο του λιμανιού, όπου η είσοδος στο λιμάνι μπορούσε να διακοπεί με τη βοήθεια μιας αλυσίδας που μπορούσε να τοποθετηθεί μεταξύ των δύο μόλων. Στο τέλος του βορείου μόλου υπήρχε ένας πύργος που ονομαζόταν ‘ακροστικόν’. Στον άλλο μόλο νότια, όπως φαίνεται σε ένα Βενετικό τοπογραφικό χάρτη της πόλης από το 1687, βρισκόταν το νοσοκομείο του Αγίου Λαζάρου (San Lazaro η Lazaretto) (βλεπε τοπογραφικο χάρτη 8 Χίου) που φιλοξενούσε τους λεπρούς. 

Κοντά στην κεντρική πλατεία, βρισκόταν και η Αγορά τροφίμων, γνωστή ως Φόρουμ (Forum), και δίπλα η στήλη της δικαιοσύνης παράλληλα στο δίκτυο ύδρευσης που περιέβαλε το Δυτικό τμήμα του κάστρου και τη μικρή Δυτική πύλη (βλέπε φωτο). Στην άλλη πλευρά του δρόμου κατευθυνόμενοι βόρεια πάνω στην Αγορά, απομακρυνόμενοι από την κεντρική πλατεία στην αριστερή πλευρά, κάποιος μπορούσε να απολαύσει την παρουσία κήπων και κτιρίων. Ακολουθώντας αυτήν την κατεύθυνση κανείς θα περνούσε από την εκκλησία της Παναγίας Μαντόνα και της Μικρής Παναγίας. Άλλες περιοχές της πόλης προς τη Νότια πλευρά πηγαίνοντας στον Κάμπο, που είχαν πάρει το όνομά τους από το εμπόριο που λάμβανε χώρα εκεί, ήταν η Απλωταριά (Aplotaria’) , η Μερσεριά (Merceria) , Σαποναριά (Saponaria), Κοντράτα Φουρνόρουμ (Contrata Furnorum), και άλλες. Η περιοχή της Απλωταριάς πιθανότατα πήρε το όνομα της από το εμπόριο και την παραγωγή μεταξιού που γινόταν στην περιοχή. Το ελληνικό ρήμα απλώνω φαίνεται ότι σχετιζόταν με τη παραγωγή, επεξεργασία, βαφή, στέγνωμα και την έκθεση των μεταξωτών υφασμάτων. Στη Μερσεριά, βρισκόταν τα μαγαζιά των υφασματοπωλών και των εμπόρων ψιλικών , που πουλούσαν ύφασμα, κουρτίνες, κλωστές και κάθε είδους υλικών απαραίτητων για ράψιμο. Η Σαποναριά ήταν ακριβώς πίσω από την Κεντρική Πλατεία και είχε πάρει το όνομά της από τις βιοτεχνίες σαπουνιού στην περιοχή, όπως περιγράφονται από τον Ιερώνυμο Ιουστινιάνη, όπως και η Κοντράτα Φουρνόρουμ (Contrata  Furnorum) με όλα τα αρτοποιεία.  

Άλλες περιοχές στα περίχωρα της Χίου ήταν η Χριονιά, ο Εγκρεμός, η επονομαζόμενη και συνοικία των Ελλήνων, που ήταν πυκνοκατοικημένη από Έλληνες που μεταφέρθηκαν εκεί μετά το 1346. H περιοχή του Εγκρεμού βρισκόταν κατά πάσα πιθανότητα δυτικά της κεντρικής πλατειάς, όπου βρίσκεται και σήμερα η ομώνυμη περιοχή της σύγχρονης πόλης. Η περιοχή της Παροικίας τοποθετείται κατά πάσα πιθανότητα στα όρια της Δυτικής πλευράς, όπου δέσποζε και δεσπόζει ακόμα και σήμερα η Καθολική Εκκλησία του Αγίου Νικολάου πλησίον του Δημοτικού Κήπου (βλέπε φωτο). Τέλος σε κάποιες συμβολαιογραφικές πράξεις πολλές φορές αναφέρονται περιοχές, όπως η Τρίπολη Καμπάνα (Tripoli Campana) , η Βλατταριά (κοντά στην Παροικιά) και η Σουμπουρικάνα (Suburicana).

Πολλές συνοικίες και οδοί πήραν το όνομα τους από τις εκκλησίες που ήταν αφιερωμένες σε περιοχές που βρισκόταν εντός και εκτός των τειχών. Η περιοχή Σωτηρία πήρε το όνομα της από την εκκλησία του Σωτήρος που ανήκε στα περίχωρα εκτός των τειχών κοντά στη θάλασσα. Το ίδιο ισχύει για τις συνοικίες του Αγίου Αντωνίου, της Αγίας Ελένης και του Αγίου Ρέμου, που ακολούθησαν τον ίδιο τρόπο ονομασίας από τις εκκλησίες των πολιούχων αγίων που απαντάται στη Γένουα και αλλού.

Τοποθεσίες και τοπωνύμια εκτός της πόλης και πύργοι-καταφύγια στο νησί.

Ο δήμος του Κάμπου στα νότια της πόλης, όπου πολλές διαπρεπείς Ελληνικές και Γενουατικές οικογένειες διατηρούσαν τις περιουσίες και τις πολυτελείς κατοικίες τους, ήταν χωρισμένος σε επιμέρους περιοχές όπως το Βαρβάσι, το Τάλλαρος, η Αστριουδέρα, η Σίβουλη και η Μάσερη. Άλλα μέρη, τα οποία αναφέρονται στα χειρόγραφα της Γενουατικής περιόδου που επιβιώνουν μέχρι σήμερα, περιέχουν τα χωριά Καλλιμασιά, Μερμήγκι, Χαλκιός, Πυργί, Βολισσός, Μεστά, Νεοχώριο, Λιθί, Αμάδες και άλλα. Οι Γενουάτες της Χίου, για να αμυνθούν από τον σταδιακά αυξανόμενο Τουρκικό κίνδυνο, κατασκεύασαν μια σειρά αμυντικών έργων για την προστασία των γειτονικών περιοχών, που εξασφάλιζαν καταφύγιο στους κατοίκους σε περίπτωση εκτάκτου ανάγκης και επίθεσης. Τα αμυντικά έργα είχαν αποκλειστικά προστατευτικό χαρακτήρα και δεν ήταν μέρος του αμυντικού δικτύου του νησιού. Ήταν χτισμένα στο κέντρο του χωριού με εύκολη πρόσβαση, προσφέροντας καταφύγιο στους χωρικούς (βλεπε φωτο 17). Λόγω της Τουρκικής απειλής, οι Μαονίτες ύψωσαν αμυντικούς πύργους, που αποτελούσαν μικρογραφίες φρουρίων, στο Χαλκιός, στο Βερβεράτο, στο Βαρναρίτη κοντά στη Βολισσό, στα Φυτά και στην Πέραμο. Στα Αρμόλια όμως, επαρχία των Μαστιχοχωρίων, το κάστρο ήταν χτισμένο στο λόφο του Απολένιου με τα έξοδα της οικογένειας των Κάμπη-Ιουστινιάνη.